Ο Μάρτης είναι ένας μήνας γεμάτος αντιθέσεις. Φέρνει την άνοιξη, αλλά ταυτόχρονα κρατά μέσα του τον χειμώνα. Στη λαϊκή παράδοση, ο Μάρτης δεν είναι απλώς ένας μήνας του χρόνου. Είναι ένα πρόσωπο με χαρακτήρα, ιδιότροπο και απρόβλεπτο.

Δεν είναι τυχαίο ότι ο λαός τον ονόμασε «γδάρτη» και «παλουκοκάφτη». Οι παροιμίες, οι μύθοι και τα έθιμα που τον συνοδεύουν αποκαλύπτουν έναν μήνα γεμάτο ιστορίες και συμβολισμούς.

Όταν ο χρόνος γίνεται πρόσωπο

Στην ελληνική λαϊκή φαντασία, ο χρόνος αποκτά ανθρώπινη μορφή.

Η Μέρα παρουσιάζεται συχνά ως μια γριά γυναίκα που φέρνει το φως στον κόσμο. Ένα παλιό παραμύθι λέει πως κάποτε ένας νέος έδεσε τη γριά Μέρα μέσα σε μια σπηλιά. Έτσι το φως άργησε να εμφανιστεί και ο κόσμος έμεινε για ώρες στο σκοτάδι.

Αντίστοιχα, η Νύχτα προσωποποιείται σαν γυναίκα που απλώνει το σκοτάδι πάνω στη γη. Σε μανιάτικα τραγούδια, η νύχτα εμφανίζεται σαν μορφή μυστηριώδης και σιωπηλή.

Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η εικόνα των δώδεκα μηνών. Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, οι μήνες είναι δώδεκα νεαροί άνδρες που ζουν σε ένα μεγάλο σπίτι στις πλαγιές ενός βουνού. Καθένας έχει τον δικό του χαρακτήρα.

Και ανάμεσά τους ξεχωρίζει ο πιο απρόβλεπτος: ο Μάρτης.

Γιατί ο Μάρτης λέγεται γδάρτης

Ο Μάρτης πήρε το προσωνύμιο γδάρτης επειδή ο καιρός του είναι άστατος και συχνά σκληρός.

Ξαφνικές καταιγίδες, δυνατοί άνεμοι και κρύο μπορούν να εμφανιστούν ακόμη και όταν η άνοιξη φαίνεται να έχει ήδη ξεκινήσει.

Η αγροτική ζωή εξηγεί και τη δεύτερη ονομασία του μήνα: παλουκοκάφτης. Εκείνη την εποχή τα καυσόξυλα συνήθως τελείωναν. Οι άνθρωποι αναγκάζονταν να καίνε ακόμη και τα παλούκια από τις φράχτες για να ζεσταθούν.

Έτσι ο Μάρτης έγινε σύμβολο της τελευταίας σκληρής δοκιμασίας πριν από την άνοιξη.

Ο μύθος της γριάς και του Μάρτη

Μια από τις πιο γνωστές ιστορίες της ελληνικής λαογραφίας είναι ο μύθος της γριάς τσοπάνισσας.

Λέγεται πως μια χρονιά ο μήνας πλησίαζε στο τέλος του και ο καιρός είχε μαλακώσει. Η γριά πίστεψε ότι ο χειμώνας είχε τελειώσει και κορόιδεψε τον Μάρτη λέγοντας:

«Πριτς, Μαρτάκη μου! Τα ξεχειμώνιασα τα κατσικάκια μου!»

Ο Μάρτης θύμωσε με την αλαζονεία της. Ζήτησε τότε από τον Φλεβάρη να του δανείσει μια μέρα. Με αυτήν τη μέρα έφερε δυνατή παγωνιά και θύελλα.

Η γριά προσπάθησε να κρυφτεί κάτω από το λεβέτι όπου έφτιαχνε τυρί. Το κρύο όμως ήταν τόσο δυνατό που πάγωσε εκείνη και τα πρόβατά της.

Η ιστορία αυτή έγινε μάθημα για τους ανθρώπους: η φύση δεν συγχωρεί την αλαζονεία.

Γιατί ο Φλεβάρης λέγεται Κουτσοφλέβαρος

Σύμφωνα με τον ίδιο μύθο, ο Φλεβάρης έχασε μία από τις ημέρες του όταν τη δάνεισε στον Μάρτη.

Έτσι έμεινε με 28 ημέρες και γι’ αυτό ο λαός τον ονόμασε Κουτσοφλέβαρο.

Η παράδοση αυτή δείχνει πώς οι άνθρωποι εξηγούσαν παλιά τις ιδιαιτερότητες του ημερολογίου μέσα από ιστορίες και συμβολισμούς.

Τα χελιδονίσματα της Πρωτομαρτιάς

Ο ερχομός του Μαρτίου δεν συνδέεται μόνο με μύθους αλλά και με όμορφα έθιμα.

Σε πολλά μέρη της Ελλάδας, τα παιδιά γύριζαν από σπίτι σε σπίτι την Πρωτομαρτιά κρατώντας ένα ξύλινο χελιδόνι. Τραγουδούσαν τα λεγόμενα χελιδονίσματα, καλωσορίζοντας την άνοιξη.

Το τραγούδι έλεγε:

«Μάρτης μας ήρθε,
Ώραι ανθείτε,
Πουλάκια κελαηδείτε.
Λέει, λέει η χελιδόνα
Για το Μάρτη τον καλόνε.
Σήκω συ νοικοκυρά,
Και σπιτονοικοκυρά,
Δος μου μένα πέντε αυγά
Κι άλλα πέντε κόκκινα.»

Οι νοικοκυρές πρόσφεραν αυγά ή μικρά δώρα στα παιδιά, τιμώντας το έθιμο και καλωσορίζοντας τη νέα εποχή.

Ο Μάρτης στη λαϊκή μνήμη

Ο Μάρτης δεν είναι απλώς ένας μήνας στο ημερολόγιο. Είναι ένα ζωντανό κομμάτι της ελληνικής παράδοσης.

Οι ιστορίες του θυμίζουν τη στενή σχέση των ανθρώπων με τη φύση. Οι παροιμίες του δείχνουν την εμπειρία πολλών γενεών. Και τα έθιμά του φέρνουν κάθε χρόνο το μήνυμα της άνοιξης.

Ίσως γι’ αυτό, παρά τη φήμη του ως γδάρτης, ο Μάρτης παραμένει ένας από τους πιο αγαπημένους μήνες του ελληνικού χρόνου.

Αν αυτό το άρθρο σου κίνησε το ενδιαφέρον, συνέχισε να εξερευνάς τον κόσμο του πολιτισμού μέσα από τις υπόλοιπες σελίδες της κατηγορίας  https://morfeszois.com/katigories/politismos/

Θέλεις περισσότερα άρθρα;  Ακολούθησέ μας στο https://www.facebook.com/profile.php?id=61574820057874  και το https://www.instagram.com/morfeszois/  για να μη χάνεις τίποτα!

Συντάκτρια  Δέσποινα Μπλάτζα –https://morfeszois.com/